Jesienią 1918 roku monarchia habsburska dogorywała, a w Krakowie od 28 października obradowała Polska Komisja Likwidacyjna, która w Hotelu Saskim ogłosiła przejęcie władzy od Austriaków. W mieście stał jeszcze austriacki garnizon liczący kilkanaście tysięcy żołnierzy. Dowództwo, z ppłk. Bolesławem Roją na czele, nakazywało spokój i czekanie na dalsze rozkazy.
Tego dnia w Krakowie
Inaczej ocenił sytuację por. Antoni Stawarz, dowodzący batalionem 93 pułku piechoty w koszarach przy ul. Kalwaryjskiej na Podgórzu. Gdy dotarły do niego wieści o rozpadzie monarchii i o krakowskiej komisji, postanowił nie czekać. Wieczorem 30 października 1918 roku jego żołnierze, wspólnie z kolejarzami, weszli na stację kolejową w Płaszowie. Obiekt zajęto bez jednego strzału – była to pierwsza placówka publiczna wyjęta spod władzy austriackiej.
Z płaszowskiej stacji kolejarze rozesłali depeszę o „rewolucji w Krakowie”, która wyprzedziła fakty i dotarła w Karpaty oraz na Śląsk Cieszyński. Nad ranem 31 października powstańcy opanowali koszary podgórskie, a ppor. Franciszek Pustelnik rozbroił załogę przy ul. Wielickiej. Kolumna przez Rynek Podgórski i Most Podgórski weszła na Rynek Główny około godziny 10. Do południa centrum miasta było w polskich rękach. Panowanie austriackie, trwające od 1846 roku, zakończyło się bez rozlewu krwi.
Akademia rozwiązana ustawą
33 lata później, 30 października 1951 roku, Sejm uchwalił ustawę powołującą Polską Akademię Nauk. Krakowska Polska Akademia Umiejętności, istniejąca od 1873 roku i mieszcząca się we własnym gmachu przy ul. Sławkowskiej 17, była dla nowych władz instytucją niewygodną, bo niezależną od państwa. Jej placówki badawcze, wydawnictwa, zbiory i majątek przejęła nowa akademia. PAU odzyskała samodzielność dopiero po 1989 roku, odwołując się do dawnych tradycji i statutu. W 2026 roku Polska Akademia Nauk obchodzi 75-lecie.
Ciekawostka
Por. Stawarz działał wbrew rozkazowi przełożonego, a mimo to 1 listopada 1918 roku awansowano go na kapitana. Płaszów okazał się więc pierwszy nie tylko dlatego, że padł najwcześniej – to właśnie stamtąd poszła w świat wiadomość, że Kraków przestał być austriacki, zanim wojsko stanęło na Rynku Głównym.
Źródło: Przystanek Historia (IPN); Wikipedia (pl); Dzieje.pl – wyszukiwanie Kraków
Komentarze